Μπορούμε να γίνουμε πιο συνειδητοί;

Ο κρυφός παράδεισος, η μάχη για το μέτρο και το «Τhe Two-Screen Problem»

Εικόνα από τον κρυφό παράδεισο τριών καλοκαιριών, την ώρα που ανατέλλει το φεγγάρι πίσω από το βουνό

Πριν από λίγα χρόνια και για τρία συναπτά καλοκαίρια, μια παρέα δέκα τρελών διεκδικήσαμε το δικό μας μερίδιο σε έναν κρυφό παράδεισο. Επί περίπου δύο εβδομάδες κάθε χρονιά διαβιούσαμε σε ένα στιγμιότυπο, θαρρείς, του περασμένου χρόνου, που όμως ήταν παρόν περισσότερο από το κάθε τώρα και ταυτόχρονα άχρονο.

Σκεφτείτε έναν τόπο χωρίς ηλεκτρισμό, δίχως σήμα στο κινητό, με μια παραλία που τον χειμώνα τη σκέπαζε η θάλασσα, αφήνοντας πίσω της τη μνήμη της χειμερινής σιωπής όταν αποτραβιόταν τον Αύγουστο. Μια παραλία που φώλιαζε στη ρίζα ενός κατάφυτου δάσους και στην έξοδο μιας μεγάλης σπηλιάς. Ένας τόπος με τόσο δύσκολη πρόσβαση, που έπρεπε να τον διεκδικήσεις και να τον σεβαστείς (κυρίως να τον σεβαστείς), για να κερδίσεις το δικαίωμα να βρίσκεσαι εκεί. Ο πολιτισμός απείχε περίπου 45 λεπτά απαιτητικής οδήγησης και έπρεπε να κατηφορίσεις για τον παράδεισο κουβαλώντας όλα τα πράγματά σου στα χέρια.

Κάποια πρωινά στην παραλία κατέβαιναν από το βουνό νεροβούβαλοι από τη μεγάλη λίμνη που απλωνόταν καταπράσινη μερικά χιλιόμετρα πιο πάνω. Έμπαιναν σαν αργόσυρτη πομπή στη θάλασσα και περπατούσαν στο αλμυρό νερό, την ώρα της ανατολής ακριβώς. Ήρεμοι, αδιάφοροι για τους εισβολείς στην παραλία τους, δεν τους ενοχλούσες, δεν τους πλησίαζες, αλλά ούτε φόβο ένιωθες, παρότι ήταν τεράστια ζώα.

Aυτή την έφτιαξε το Gemini, όταν του περιέγραψα την ανάμνησή μου, γιατί η μπαταρία του κινητού είχε πια παραδώσει πνεύμα όταν τα βουβάλια εμφανίστηκαν για πρώτη φορά στην παραλία και κάθε επόμενη φορά

Τα βράδια τ’ αστέρια κατρακυλούσαν μέχρι τη γραμμή του ορίζοντα, φρενάροντας όταν συναντούσαν τον άμορφο και πολύμορφο¹ όγκο της θάλασσας και, ελλείψει τεχνητού φωτός, έβλεπες τα νεφελώματα με γυμνό μάτι. Κάποιες βραδιές, στη θάλασσα συγκεντρωνόταν πλαγκτόν, που όταν κολυμπούσες μέσα του, ξεσπούσε σε μυριάδες σπίθες και ήταν θαρρείς και υπήρχαν αστέρια και μέσα στο νερό, που σχημάτιζαν φωσφορούχες δίνες γύρω από τα χέρια και τα πόδια σου, κάθε φορά που τα κινούσες.

Από φαγητό δεν είχαμε πολλά, γιατί τι να αντέξει εκτός ψυγείου τόσες ημέρες; Κάτι φρούτα και λαχανικά, που τα αποθηκεύαμε για όσο άντεχαν στη δροσιά της σπηλιάς και πολλές κονσέρβες. Τα νιώθαμε νόστιμα όμως και τα τρώγαμε αργά-αργά σαν χρυσοπληρωμένες γκουρμεδιές.

Το φυσικό μπονζάι του κρυμμένου παραδείσου

Τις πρώτες ημέρες που βρισκόμασταν εκεί, κουβαλούσαμε ακόμη μέσα μας τον ρυθμό και την ένταση της πόλης. Καθώς όμως ο χρόνος περνούσε -και οι μπαταρίες των κινητών, που έτσι και αλλιώς δεν είχαν σήμα, άδειαζαν η μία μετά την άλλη- οι λέξεις αραίωναν και οι συζητήσεις βάθαιναν, η σιωπή ανάμεσα στα λόγια γινόταν τόσο πυκνή σαν να αποκτούσε σώμα, οι φωνές χαμήλωναν προς τη γη, η ομορφιά φεγγοβολούσε ακόμη και στα πιο μικρά πράγματα, που στην «κανονική» ζωή μας δεν θα παρατηρούσαμε καν ότι υπήρχαν, το μυαλό καθάριζε, γεννούσε, τα βιβλία διαβάζονταν πιο αργά.

Και στο τέλος των δύο εβδομάδων και τα τρία καλοκαίρια, κάποιες στιγμές ήθελα απλά να σιωπώ, καθώς γινόμουν ένα με τα πάντα γύρω μου. Τη μια χρονιά δεν θυμόμουν καν πού είχα βάλει το κινητό μου και τελικά το βρήκα κάτω από το στρώμα της σκηνής, συνειδητοποιώντας με άφατη έκπληξη ότι δεν είχα τρομοκρατηθεί στη σκέψη ότι μπορεί να θάφτηκε στην άμμο πριν από μέρες.

Σκεφτόμουν δε, με έναν τρόπο που περιγελούσε τους υπαρξιακούς μου φόβους και κάθε ψευδαίσθηση προσωπικής σπουδαιότητας, πόσο τρωτή και φθαρτή είμαι, εκεί στη μέση του πουθενά, χωρίς σήμα και σε τόσο μεγάλη απόσταση από τον πολιτισμό. Ένα κλαράκι είσαι Αλεξάνδρα. Τώρα όμως, ζεις -και ζεις με τέτοια πληρότητα, που δεν θα ήθελες να είσαι πουθενά αλλού και αν δεν είναι αυτό μέτρο της ευτυχίας, τι είναι;

Είσαι εδώ, μικροσκοπική μπροστά στα στοιχεία της φύσης. Γιατί να θέλεις να είσαι αλλού;

Η δύσκολη άσκηση

Γιατί σας τα γράφω όλα αυτά σε ένα newsletter για την Τεχνητή Νοημοσύνη; Για να σας προτείνω μια καθημερινή, πολύ δύσκολη για όλες και όλους μας, φαντάζομαι, άσκηση, αυτή του πιο συνειδητού βίου².

Και πώς μου ήρθε αυτό πάλι; Το διαφορετικό αυτό κείμενο -διαφορετικό σε σχέση σε σχέση με τα περισσότερα που έχω γράψει- δεν μου το ενέπνευσε απλά το καλοκαίρι. Μου το ενέπνευσε κάτι που διάβασα σχετικά πρόσφατα, για το πώς επιδιώκεται η απισχνασμένη προσοχή μας να μένει προσηλωμένη όχι πλέον σε μία οθόνη μόνο, αλλά σε δύο ταυτόχρονα.

Είναι σχεδόν από την αρχή του 2026 ορατό το φαινόμενο του «second-screen writing». Με πολύ απλά λόγια, πλατφόρμες streaming ζητούν από κάποιους σεναριογράφους να δημιουργούν σειρές με ρηχό διάλογο και επαναληψιμότητα, ώστε κάποιος που ταυτόχρονα σκρολάρει στο κινητό του, να μπορεί να τις παρακολουθήσει, χωρίς να αισθανθεί ότι έχει χάσει κάτι από την πλοκή.

Με άλλα λόγια, μιλάμε για περιεχόμενο σχεδιασμένο να γίνεται κατανοητό χωρίς την πλήρη προσοχή του θεατή, με απλή πλοκή, υπέρμετρη εξήγηση, voice-overs που αφηγούνται τη δράση, για να βοηθούν τον αποσπασμένο θεατή να παρακολουθεί και αβαθείς διαλόγους.

Η σαγήνη της καλής σεναριογραφίας και σκηνοθεσίας, το «show, don’t tell», μεταλλάσσεται σε «show and tell again and again».

Σκέφτηκα λοιπόν να σας προτείνω να σηκώσουμε το κεφάλι και να ψάξουμε περισσότερο νόημα.

Να διαβάζουμε μεγάλα και δύσκολα βιβλία. Να παρακολουθούμε περίεργες ταινίες με ασυνήθιστους και βαθείς διαλόγους, σιωπές και δυνατή φωτογραφία. Να γράφουμε ημερολόγια με σκέψεις που έχουμε καταχωνιάσει (ως μη αποδοτικές) στο βάθος του μυαλού μέσα «στην πολλή συνάφεια του κόσμου». Να αφήνουμε μακριά μας το κινητό όταν είμαστε στο σπίτι και να κρατάμε κοντά μας τους ανθρώπους.

Να μαθαίνουμε καινούργιες λέξεις και εκφράσεις, όπως το μελωδικότατο «συνελόντι ειπείν», που είναι για τα ελληνικά ό,τι είναι για τα αγγλικά το «to cut a long story short», «ευρυφαής», «αδίοπτος», «μοιράδι» -και να παιδευόμαστε λίγο με το μυστήριο της ετυμολογίας τους. Ευρυ-φαής, α-δίοπτος, μοιράδι από τη μοίρα -το απειροελάχιστο πηλίκο που μας αναλογεί όταν διαιρεθεί η απεραντοσύνη.

Να μας αγαπάμε και να μας αποδεχόμαστε, αλλά και να ονειρευόμαστε τι άλλο θέλουμε να γίνουμε -και ας είμαστε 80.

Να αναλάβουμε την ευθύνη κάποιου ζωντανού που χρειάζεται φροντίδα είτε είναι φυτό είτε ένα αδέσποτο ζώο και να μάθουμε τα πάντα γύρω από το πώς μπορούμε να το φροντίσουμε και να το αγαπήσουμε, ώστε να ευδοκιμήσει και να ευημερήσει, να ανθίσει και να μακροημερεύσει. Τόση ευθύνη απαιτεί η αγάπη, όση και η ελευθερία.

Να διεκδικήσουμε ξανά το νόημα, το οποίο ριζώνει μεν μέσα στο άτομο, αλλά στις περισσότερες περιπτώσεις προαπαιτεί τη συλλογικότητα για να ξυπνήσει, το να προσπαθήσουμε να προσφέρουμε κάτι για έναν σκοπό έξω από εμάς, που μας δεσμεύει να είμαστε παρούσες και παρόντες.

Είμαστε έτσι φτιαγμένοι, ώστε να εθιζόμαστε στη συνεχή ροή των ερεθισμάτων. Όταν όμως η ροή είναι αδιάκοπη, όταν τα ερεθίσματα ποτέ δεν λείπουν, το νόημα χάνεται, η δημιουργικότητα υποφέρει. Είναι αυτό που γράφει ο φιλόσοφος Bertrand Russell, ότι ένα παιδί που δεν προλαβαίνει στιγμή να βαρεθεί, γιατί οι γονείς το κρατάνε συνέχεια απασχολημένο με κάτι διασκεδαστικό, είναι τόσο απορροφημένο από τα ερεθίσματα, που δύσκολα θα δημιουργήσει κάτι. Κι αυτό γιατί το μόνο που σκέφτεται είναι από πού θα αντλήσει την επόμενη γρήγορη χαρά.

Ωραίες οι συνεχείς γρήγορες «χαρές», αλλά πρόσκαιρη η ικανοποίηση που δίνουν και παραλυτικές οι επιπλοκές τους.

Μήπως είναι η ώρα να δώσουμε τη μάχη για το Μέτρο; Μήπως ήρθε η ώρα να γίνουμε ξανά πιο συνειδητοί;

Πολύ θα χαρώ να διαβάσω τους τρόπους με τους οποίους επιδιώκετε να ζείτε συνειδητά και γενικά τις σκέψεις σας. Μέχρι να τα ξαναπούμε, να περιφρουρείτε την περιέργεια, την ανθρωπιά και την ανθρωπινότητά σας.

1. Αγαπημένος στίχος από το ποίημα «Τα δώρα της Σελήνης» (Les Bienfaits de la lune) του Σαρλ Μποντλέρ, που εικάζεται ότι γράφτηκε το 1863, σε μετάφραση Τάκη Βαρβιτσιώτη

2. Οι αρχαίοι Έλληνες διέκριναν την έννοια της ζωής χρησιμοποιώντας δύο βασικές λέξεις, με διαφορετική σημασιολογική απόχρωση: «ζωή» και «βίος»

• Ζωή: Αναφέρεται στη βιολογική λειτουργία, το αντίθετο του θανάτου, την αυθόρμητη φυσική ύπαρξη και τη ζωτική ενέργεια που μοιράζονται όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί (άνθρωποι, ζώα και φυτά). Είναι το φυσικό φαινόμενο της ζωής.

• Βίος: Αναφέρεται στον τρόπο ζωής, τις συνειδητές συνήθειες, τις επιλογές, τις αξίες, την ηθική ή την κοινωνική πορεία ενός συγκεκριμένου ανθρώπου. Αφορά την ποιότητα και τον τρόπο με τον οποίο επιλέγει κάποιος να ζήσει, τον τρόπο με τον οποίο η ζωή προσανατολίζεται σε έναν σκοπό.