Παρέα με τη φλόγα που καίει ό,τι έχει φθαρεί
Τα μικρά ανθρώπινά μας, η νοηματοδότηση της φθοράς, τα έθνη μηχανικών και τα έθνη δικηγόρων
Ι.
Όσα αξίζει να περιφρουρήσουμε
Λίγες ημέρες πριν φύγει το 2025, είχα μια συζήτηση για την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) με ένα κορίτσι κι ένα αγόρι γύρω στα 20. Όταν τους ρώτησα ποιο είναι το συγκριτικό πλεονέκτημα που πρέπει ν’ αναπτύξουμε οι άνθρωποι, για να παραμείνουμε όρθιοι, οι απαντήσεις τους συνέπεσαν: ανθρωπιά, ενσυναίσθηση, διανόηση, «ψυχή». Η Σοφία και ο Χρήστος προέρχονται από μια γενιά παιδιών, που χειρίζονταν επιδέξια ένα έξυπνο κινητό προτού καν τελειώσουν το νηπιαγωγείο -παρόλα αυτά (ή ίσως ακριβώς γι’ αυτό) δεν μίλησαν για τεχνικές δεξιότητες (προφανώς τις θεωρούν αυτονόητες), ούτε για βαρείς πανεπιστημιακούς τίτλους. Mίλησαν για ανθρωπιά. Νομίζω πως έχουν πιάσει το νόημα.
Ναι, στα επόμενα χρόνια όποια και όποιος δεν γνωρίζει πώς να χειριστεί αυτά τα εργαλεία, θα μειονεκτεί τόσο επαγγελματικά, όσο και κοινωνικά. Ταυτόχρονα όμως, οι περισσότεροι άνθρωποι θα γνωρίζουν σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό πώς να τα χειρίζονται -άλλωστε είναι πολύ φιλικά προς τον χρήστη, κάνουν διάλογο μαζί μας στη γλώσσα μας και υπάρχουν πολλά δωρεάν ή οικονομικά προσιτά courses για να αναβαθμίσουμε τα skills μας σε ό,τι αφορά τη χρήση τους.
Επιπλέον, πολύ σύντομα, η ίδια η ΤΝ, μέσω των AI agents, θα διεκπεραιώνει από μόνη της πλειάδα tasks, με ταχύτητα που ακόμη και ο πιο ευφυής και επιδέξιος άνθρωπος θα είναι αδύνατο να συναγωνιστεί, αφού θα είναι κάπως σαν να προσπαθεί να προσπεράσει ένα αυτοκίνητο τρέχοντας «κατοστάρι» με τα πόδια, όπως μου είχε πει σε μια συζήτησή μας ο γεννηθείς το 1985 κορυφαίος σκακιστής Αρκάντι Νάιντιτς (Arkadij Naiditsch), που κέρδισε τον τίτλο του grandmaster σε πολύ νεαρή ηλικία, μόλις το 1999. Ποιοι θα μπορέσουν να κολυμπήσουν σε αυτή την άγνωστη θάλασσα με τα ανοίκεια «θηρία»;
Σίγουρα όσοι γνωρίζουν να χρησιμοποιούν αποδοτικά αυτά τα εργαλεία και είναι επαρκώς «προπονημένοι/ες», ώστε να μην «παραμυθιάζονται» με την πληροφορία που τους δίνουν, που μπορούν να διαχωρίσουν το αληθινό από το ψευδές και το αυθεντικό από το κίβδηλο. Μεταξύ αυτών όμως, μεταξύ δύο ίδιων βιογραφικών, θα ξεχωρίσουν σε μεγάλο βαθμό, όσες και όσοι διατηρήσουν την ανθρωπινότητά τους και την αξιοποιήσουν δημιουργικά και εξισορροπητικά, σε συνδυασμό με την ΤΝ. Όχι με στείρο τρόπο και με προσκόλληση σε αδιέξοδες παραδόσεις και παραδοχές, αλλά με διάθεση να την προεκτείνουν άτρωτη, αλλά ταυτόχρονα ολοκαίνουργια στη νέα εποχή.
Το να είμαστε χαοτικοί, ευάλωτοι, αντιφατικοί, πολύπλοκοι, ανορθόδοξοι, το να παλεύουμε με την αμφιθυμία και τους φόβους μας, το να πασχίζουμε για την αυτογνωσία, που συχνά μοιάζει να είναι τόσο μακριά όσο ο ορίζοντας, δεν είναι -κατά τη γνώμη μου- μειονέκτημα σε αυτή τη νέα εποχή. Αντιθέτως, ό,τι αποκλίνει από την «τελειότητα» και την απολύτως τετράγωνη λογική, ό,τι δεν μπορεί να προβλεφθεί ή να εξηγηθεί με σαφήνεια, ώστε να αποτυπωθεί σε έναν αλγόριθμο, είναι αυτό που θα μάς διαχωρίζει -κι αυτό που αξίζει να περιφρουρηθεί.
Είμαστε πλάσματα φθαρτά και εφήμερα, αλλά η αναπόφευκτη φθαρτότητά μας, που τόσο σκληρά μας δοκιμάζει μέσω των απωλειών, είναι ακριβώς ο λόγος που αναζητούμε το νόημα, που θέλουμε να δημιουργήσουμε έργα που ξεπερνούν το πεπερασμένο ύψος της θνητότητάς μας, που α-πορούμε, αναζητούμε και σκεφτόμαστε, που υπάρχουν η φιλοσοφία, η ποίηση, η μουσική και όλες οι τέχνες. Την ηθελημένη ή ακόμη και αθέλητη σιωπή, που συνοδεύει τη βάσανο της αναζήτησης νοήματος και της αμφισβήτησης, η ΤΝ δεν την αξιώνεται -εκ της φύσης της δεν σιωπά για να αναστοχαστεί. Κι ενώ μπορεί να μιμηθεί με λέξεις κάθε ανθρώπινο συναίσθημα, αδυνατεί να δημιουργήσει αυθεντικά.
Στο πρελούδιο του νέου του βιβλίου, με τίτλο Ψηφιακός ανθρωπισμός ΙΙ, o φιλόσοφος Θεοδόσης Τάσης γράφει: «Ό,τι δημιουργούμε, σκεφτόμαστε και αγαπούμε φθείρεται ώσπου θνήσκει, ενώ το δημιουργείν, το σκέπτεσθαι και το αγαπάν ως δυνατότητες στη ριζική ακαθοριστία του Είναι (...) δεν χάνονται με εμάς».
Φυσικά, όπως όλες οι μεταβάσεις στην πορεία της ανθρωπότητας, έτσι κι αυτή απαιτεί εγρήγορση, ζητά -όπως γράφει ο Τάσης- «επιμέλεια εαυτού», η οποία υποστηρίζει ότι θεραπεύεται με ασκήσεις της καθημερινότητας, όπως η εκπαίδευση της προσοχής απέναντι στην ακατάσχετη ροή της πληροφορίας, με αλγοριθμικό γραμματισμό ως νέα δημοκρατική ικανότητα, αλλά κυρίως με πράξεις που δεν αποσκοπούν σε τίποτα άλλο, εκτός από την ίδια την ανθρώπινη εμπειρία -είτε (συμπληρώνω εγώ) αυτή είναι μια συζήτηση στον ήλιο με έναν άστεγο είτε ένα ταξίδι στον ολοένα ανερχόμενο γαστρονομικό παράδεισο της Λίμας στο Περού, όπου τ’ αστέρια Μισελέν πληθαίνουν, χάρη στην περιφρούρηση της βιοποικιλότητας των βρώσιμων ειδών στη χώρα και το «πάντρεμα» της λατινοαμερικανικής με την ιαπωνική κουζίνα.
Για κάποιες εβδομάδες, τουλάχιστον μέχρι την Πρωτοχρονιά, απουσίασα από την ψηφιακή σφαίρα. Κατά κύριο λόγο χρησιμοποιούσα το κινητό μου ως παρωχημένη τεχνολογικά συσκευή χωρίς σύνδεση στο Διαδίκτυο, αλλά με καλή φωτογραφική μηχανή. Επισκέφτηκα ελάχιστα τα social media, διάβασα εφημερίδες και μύρισα και άγγιξα βιβλία σε hard copy, φωτογράφισα, ταξίδεψα, περπάτησα, χόρεψα και τραγούδησα σαν να μην υπάρχει αύριο και συζήτησα πολύ με άλλους ανθρώπους, για ό,τι χωράει ο νους.
Ίσως ακούγεται υπερβολικό και παράξενο, αλλά μόλις λίγες εβδομάδες αργότερα, νιώθω ότι αφυπνίστηκε μέσα μου ένα είδος δημιουργικότητας και περιέργειας, που κόντευα να ξεχάσω. Και αναρωτιέμαι ξανά, σαν να είναι όλα κάπως καινούργια, για τον τρόπο με τον οποίο συμβαίνουν και λειτουργούν τα πράγματα και πώς οι άνθρωποι καταφέρνουν να ισορροπούν ακόμη και αν χρειαστεί να περπατήσουν πάνω σε τεντωμένα σχοινιά.
ΙΙ.
Έθνη μηχανικών και έθνη δικηγόρων
Κι από τα ανθρώπινα, πάμε στα …μηχανικά. Πριν από κάποια χρόνια συζητούσα με έναν εξωστρεφή επιχειρηματία στη Θεσσαλονίκη, ο οποίος μου περιέγραψε δύο διαφορετικές επισκέψεις του στην Κίνα, με διαφορά ενάμιση χρόνου. Την πρώτη φορά, μου είπε, είχε αποβιβαστεί από το τρένο σε έναν σιδηροδρομικό σταθμό, που έμοιαζε με παράγκα. Τη δεύτερη, ένιωσε αρχικά την παρόρμηση να τρέξει πίσω στο τρένο, γιατί νόμιζε ότι κατέβηκε σε λάθος σταθμό -η παράγκα είχε αντικατασταθεί από ένα αστραφτερό κτήριο πολλών τετραγωνικών μέτρων, περιστοιχισμένο από όλες τις αναγκαίες υποδομές.
Θυμήθηκα τη συζήτηση με εκείνον τον επιχειρηματία, όταν είδα ένα ποστ του Ηoward Yu (IMD Business School, LEGO® Professor | 2025 Thinkers50 Top 50 | Director, Center for Future Readiness) στο Linkedin. Η Κίνα «τρέχει» κι αυτό ισχύει τόσο στο κομμάτι των υποδομών, όσο και της Τεχνητής Νοημοσύνης.
To post αρχίζει με μια αναφορά στις γέφυρες του Guizhou, το οποίο αποτελεί μια από τις φτωχότερες επαρχίες της Κίνας. «Τη δεκαετία του 1980, το Γκουϊτζόου είχε περίπου 2.900 γέφυρες. Σήμερα έχει πάνω από 32.000. Σχεδόν οι μισές από τις 100 ψηλότερες γέφυρες στον κόσμο βρίσκονται σε αυτήν τη μία και μόνο επαρχία. Συνήθιζα να πιστεύω ότι αυτό το χάσμα οφείλεται στα πολιτικά συστήματα. Δημοκρατία εναντίον αυταρχισμού. Το νέο βιβλίο του Dan Wang, Breakneck, μου έδωσε μια διαφορετική οπτική» γράφει ο Yu.
Και ποια είναι αυτή η οπτική; Οι τεχνοκράτες στην Κίνα είναι κατά κύριο λόγο μηχανικοί, ενώ π.χ., στις ΗΠΑ, σχεδόν το 40% των μελών του Κογκρέσου έχει πτυχίο νομικής και μόλις το 4% υπόβαθρο στις θετικές επιστήμες ή στη μηχανική (STEM).
«Η διατύπωση του Wang» γράφει ο Yu, «είναι κοφτερή σαν ξυράφι: η Κίνα είναι ένα κράτος μηχανικών που κατεβάζει τη βαριοπούλα στα προβλήματα. Η Αμερική είναι μια κοινωνία δικηγόρων, που φέρνει το σφυρί του δικαστή για να μπλοκάρει σχεδόν τα πάντα» (δεν έχω διαβάσει το βιβλίο, αλλά έχω περιέργεια να δω τι γράφει -αν γράφει- για την Ευρώπη).
O συγγραφέας υπενθυμίζει ακόμη ότι το Gigafactory της Tesla στη Σαγκάη μετατράπηκε από λασπωμένο χωράφι σε εργοστάσιο μέσα σε μόλις 168 εργάσιμες ημέρες, ταχύτερα απ’ ό,τι τα περισσότερα αμερικανικά έργα ολοκληρώνουν τις περιβαλλοντικές αξιολογήσεις. Αναγνωρίζει ταυτόχρονα ότι όταν οι μηχανικοί διοικούν τα πάντα και τα πράγματα τρέχουν με τέτοιους ρυθμούς, τα ατομικά δικαιώματα γίνονται συχνά «σφάλματα στρογγυλοποίησης». Γι’ αυτό το θέτει ως εξής: «Θα μου άρεσε πολύ αν οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν 20% περισσότερους μηχανικούς στη διοίκηση. Ταυτόχρονα, νομίζω ότι θα ήταν καταπληκτικό αν η Κίνα ήταν 50% πιο “δικηγορική” (sic)».
Προφανώς ο αντίλογος σε όλα αυτά είναι τεράστιος (και θα με ενδιέφερε πολύ ν’ ακούσω τη γνώμη σας), αλλά το βρήκα ενδιαφέρον και σκέφτηκα να το μοιραστώ μαζί σας.
Αυτά λοιπόν ως πρώτο κείμενο για το 2026. Φέτος, για να διατηρήσω κάποια ισορροπία επαγγελματικής και προσωπικής ζωής, δεν θα σας γράφω κάθε εβδομάδα, αλλά λίγο πιο «αραιά». Με την ίδια αγάπη για το θέμα όμως και την ίδια τρέλα, όπως και την ίδια αμείωτη διάθεση για έρευνα.
Εύχομαι ένα 2026 γεμάτο με τη χαρά που λέει «ναι» στη ζωή και τη φλόγα που καίει ό,τι έχει φθαρεί και ζωογονεί ό,τι ωραίο αρχίζει. Τα λέμε σύντομα!