Tα 4 βήματά μου, για να μη γίνει η ΤΝ αφεντικό μου
Το πρωτόκολλο που εφαρμόζω στη δουλειά μου
Έγινα δημοσιογράφος επειδή έχω από παιδί ακόρεστη περιέργεια για τον κόσμο γύρω μου και επειδή μου αρέσει να ερευνώ, να γράφω και να εντοπίζω νέες τάσεις, που επηρεάζουν την κοινωνία. Είναι ένα επάγγελμα κατά τη γνώμη μου συναρπαστικό, που θα το διάλεγα ξανά και ξανά.
Δεν είναι επάγγελμα-περίπατος ωστόσο. Άλλες φορές τρέχεις και δεν προλαβαίνεις και άλλες ξυπνάς στις 3 τα ξημερώματα και σε λούζει κρύος ιδρώτας ως προς το αν απέδωσες κάτι σωστά ή αν διασταύρωσες κάτι άλλο όσο διεξοδικά χρειαζόταν, πριν παραδώσεις το κείμενο. Η πίεση εν ολίγοις είναι ενίοτε μεγάλη και όταν πιέζεσαι ο πειρασμός να αφήσεις κάπου λίγο από το βάρος μεγαλώνει.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) μπορεί να σηκώσει αρκετό βάρος: πόσες συνεντεύξεις θα μπορούσα να κάνω αντί για μία, αν είχα έτοιμες τις ερωτήσεις; Πόσα κείμενα θα μπορούσα να γράψω αντί για ένα, αν ανέθετα στην ΤΝ να τα συντάξει αντί για εμένα, με βάση μάλιστα το προσωπικό μου ύφος και με συγκεκριμένες οδηγίες για το πώς να δημιουργήσει ένα δυνατό hook για τον/την αναγνώστη, με βάση στατιστικά δεδομένα και analytics για το τι αποδίδει και τι όχι;
Κατά καιρούς μπαίνω στον πειρασμό του βαρέος outsourcing. Όταν αυτό συμβαίνει, όση πίεση και αν νιώθω, τα αφήνω όλα και κάνω μια βόλτα στο τετράγωνο, θυμίζοντας στον εαυτό μου ότι καμία ποντικοπαγίδα δεν λειτουργεί χωρίς κάποιου είδους τυράκι στον μηχανισμό της.
Οι δημοσιογράφοι (και πολλοί ακόμη επαγγελματίες) πιεζόμαστε καθημερινά για ποσότητα και ταχύτητα, συχνά σε βάρος της ποιότητας. Αντιλαμβάνομαι πλήρως την οικονομική λογική πίσω από αυτό, αφού τα media είναι κι αυτά επιχειρήσεις, αλλά για εμένα το θέμα δεν είναι μόνο το πόσο παράγουμε, αλλά κυρίως τι ποιότητα έχει αυτό που δημιουργούμε και εν τέλει πόση ικανοποίηση παίρνουμε οι ίδιοι από τη διαδικασία.
Η ΤΝ πάντα θα είναι πολύ πιο παραγωγική από εμάς, ακούραστη και πολύ πιο γρήγορη. Αν το κριτήριο είναι μόνο η παραγωγικότητα και η ταχύτητα, γιατί να μην προτιμηθεί, όχι μόνο στο δικό μου επάγγελμα, αλλά σε κάθε επάγγελμα; Αν υπό την πίεση του χρόνου και χάριν ευκολίας παραχωρήσω στην ΤΝ αυτό που με ώθησε να διαλέξω τη δουλειά που κάνω και να κάνω τη δουλειά που διάλεξα, αν απεμπολήσω το προσωπικό μου ύφος ή τη δυνατότητα να εργάζομαι «στο πεδίο», τι ακριβώς μου μένει;
Για να αποφύγω μια και καλή τον πειρασμό της μη ορθολογικής χρήσης της ΤΝ στη δουλειά μου, έχω δημιουργήσει την τελευταία διετία ένα πρωτόκολλο τεσσάρων βημάτων, το οποίο νομίζω πως θα μπορούσε να έχει εφαρμογή και σε άλλα επαγγέλματα και θέλω να το μοιραστώ μαζί σου. Θα ήθελα επίσης να διαβάσω στα σχόλια τι λειτουργεί για εσένα, γιατί μπορεί να φανεί χρήσιμο και στη δική μου δουλειά.
Το πρωτόκολλο των τεσσάρων βημάτων: Πώς δουλεύω με την ΤΝ
Βήμα 1. Ποτέ δεν ζητάω από την ΤΝ μασημένη τροφή
Πριν ζητήσω οποιαδήποτε βοήθεια, πριν γράψω το αρχικό prompt, κάνω πρώτα μόνη μου τη δύσκολη δουλειά. Προσεγγίζω το project (στην περίπτωσή μου την έρευνα για μια συνέντευξη ή ένα άρθρο και τη συγγραφή των ερωτήσεων) με τον προσωπικό μου τρόπο. Θα πάρει πολύ περισσότερο χρόνο, αλλά αυτό που θα προκύψει, θα είναι η πραγματικά προσωπική μου προσέγγιση. Προτιμώ σε αυτό το πρώτο στάδιο να αφήνω την περιέργειά μου για το θέμα να με οδηγήσει (τι θα ήθελα να μάθω για αυτό το θέμα; Με ποιον/ποιους πρέπει να μιλήσω για να το μάθω; Τι μπορώ και τι πρέπει να μάθω από αυτόν τον άνθρωπο ή αυτούς τους ανθρώπους;), αντί για την όποια γνώση μπορώ να αντλήσω από άλλες πηγές. Πριν προχωρήσω στο επόμενο βήμα, θα μετατρέψω την περιέργειά μου σε συγκεκριμένες ερωτήσεις.
Βήμα 2. Το Perplexity και το NotebookLM ως βοηθοί στην έρευνα
Αφού καταλήξω …αβοήθητη στην πρώτη προσέγγισή μου και ετοιμάσω ένα draft, θα ζητήσω τη βοήθεια της ΤΝ για την έρευνα. Θα περάσω αρχικά μια βόλτα από το Perplexity, για να ζητήσω να μου βρει αξιόπιστα papers, άρθρα και βίντεο, σχετικά με το θέμα μου. To Perplexity είναι μάστορας στην έρευνα και το fact-checking, ιδίως στη συνδρομητική εκδοχή του.
Στη συνέχεια θα επισκεφτώ τον καλό μου φίλο το NotebookLM, για να με βοηθήσει να βάλω περαιτέρω τάξη στο χάος (παρεμπιπτόντως, όπως σου έχω περιγράψει σε προηγούμενο κείμενο, συνεργάζεται πλέον άψογα με το Gemini, καθότι έχει γίνει Gemini Notebook).
Θα φορτώσω λοιπόν στο NotebookLM πολλές από τις έρευνες που μου βρήκε το Perplexity, links άρθρων και βίντεο σχετικά με το θέμα της συνέντευξης, για να μου κάνει έξυπνες περιλήψεις με παραπομπές στο ακριβές σημείο του κάθε αρχείου, από το οποίο άντλησε την πληροφορία (το Notebook μπορεί να επεξεργαστεί ταυτόχρονα μέχρι 50 πηγές με αρχεία κάθε είδους -docx, pdf, url, txt, pptx, image, audio, copied text- στη δωρεάν έκδοσή του, πολύ περισσότερες στις πληρωμένες).
Έρευνες, άρθρα και βίντεο που θα χρειαζόμουν ώρες για να τα διαβάσω ή να τα παρακολουθήσω (και άρα σίγουρα δεν θα τα διάβαζα και δεν θα τα παρακολουθούσα όλα), μου παραδίδονται σε υπερσυμπυκνωμένη μορφή. Η εργαλειάρα αυτή, που λέγεται Notebook θα μου βγάλει περιλήψεις με τα κυριότερα σημεία, βασιζόμενη μόνο στα αρχεία που της έχω δώσει. Από τις περιλήψεις αυτές, μπορεί να εμπνευστώ περισσότερες ερωτήσεις, να ανακαλύψω μια νέα οπτική γωνία ή να αντλήσω διαφορετικό πλαίσιο.
Λαμβάνοντας υπόψη και το νέο context και εφόσον το κρίνω απαραίτητο, θα δουλέψω ξανά τις ερωτήσεις μου, με βάση την επιπλέον γνώση που έχω αντλήσει.
Έχω ξεκινήσει θέτοντας το πλαίσιο και τον στόχο εγώ, ο άνθρωπος. Και για αυτό μπορώ να (δια)κρίνω πότε η ΤΝ παρεκκλίνει από τον στόχο μου και με σπρώχνει στην ομοιομορφία και την έλλειψη πρωτοτυπίας.
Στο επόμενο στάδιο, παίρνω τις ερωτήσεις μου και τις μεταφέρω στο Claude ή το Gemini. Δίνω το prompt «Δράσε ως κριτικός αναγνώστης και γράψε μου ποιες από αυτές τις ερωτήσεις θεωρείς αδιάφορες». Είτε γράφεις ένα άρθρο γνώμης είτε ολοκληρώνεις μια έρευνα για πρότζεκτ είτε θέλεις να δεις πόσο δυνατά «πόδια» έχει μια επιχειρηματική ιδέα, οι παρατηρήσεις των μοντέλων αυτών είναι συνήθως πολύ εύστοχες, αν και ενίοτε αρκετά σκληρές. Αν δεν τους έχεις ζητήσει να σε αμφισβητήσουν και να κάνουν τον δικηγόρο του διαβόλου, παρακαλώ κάντο, είναι πολύ χρήσιμο και επιμορφωτικό. Ο,τι σου φαίνεται λογικό με βάση τη δική σου προσέγγιση, άποψη και γνώση το κρατάς, τα υπόλοιπα απλά τα αγνοείς.
Βήμα 4. Το πεδίο της μάχης.
Θέτω λοιπόν τις ερωτήσεις στον/τη συνεντευξιαζόμενο ή τους συνεντευξιαζόμενους και στη συνέχεια τις απομαγνητοφωνώ στο Speechmatics (έχει 120΄ δωρεάν τον μήνα και αρκετά μεγάλη ακρίβεια στο transcript, που φτάνει στο 95% στα αγγλικά και είναι αρκετά ακριβής στα ελληνικά, αλλά θέλει προσοχή να ορίσεις τη σωστή γλώσσα στο σχετικό μενού, γιατί αλλιώς το χάνει εντελώς).
Το κείμενο της απομαγνητοφώνησης, θα καθίσω να το επεξεργαστώ με τον παραδοσιακό τρόπο. Με highlighter (φωσφορούχο μαρκαδοράκι) θα εντοπίσω τα πιο ενδιαφέροντα σημεία και με στυλό θα τα ιεραρχήσω (αυτό πρώτο, αυτό δεύτερο κτλ). Και στη συνέχεια, εφόσον πρόκειται για συνέντευξη, θα αρχίσει ο μόχθος της γραφής. Στο προσωπικό μου ύφος, χωρίς καμία τεχνητή παρεμβολή.
Αν πρόκειται για ρεπορτάζ, αφού αξιολογήσω τις απαντήσεις του/της συνεντευξιαζόμενου ή των συνεντευξιαζόμενων, θα σηκώσω το τηλέφωνο, για να μάθω περισσότερα ή θα πάω επιτόπου, έχοντας πια την επιπλέον πληροφορία και από τη συνέντευξη.
Υπάρχει ένα «τερέν» στην έρευνα οποιουδήποτε είδους -δημοσιογραφική ή άλλη- στο οποίο πιστεύω πως για αρκετό καιρό ακόμη θα κυριαρχούμε οι άνθρωποι. Το πεδίο. Η ΤΝ δεν μπορεί να βγει στον δρόμο και ν’ αλληλεπιδράσει με τους ομοίους μας με τον τρόπο που το κάνουμε εμείς, δηλαδή όχι απλά με λέξεις, αλλά και με τη γλώσσα του σώματος, με συναισθηματική νοημοσύνη και με διαίσθηση. Δεν μπορεί να αντιληφθεί το πλαίσιο πίσω από το περιεχόμενο, ν’ αποκωδικοποιήσει την ανθρώπινη έκφραση, να καταλάβει πότε κάποιος ψεύδεται ολοφάνερα ή πότε φοβάται να μιλήσει. Δεν έχει το ένστικτο του/της δημοσιογράφου για να κρίνει ότι «κάτι δεν κολλάει», παρότι όλα τα ωμά δεδομένα συνηγορούν ότι είναι πραγματικότητα. Το πεδίο, εκεί που η ΤΝ δεν μπορεί να πάει, παραμένει το μεγάλο μας ατού.
Παράδειγμα: έπειτα από μια πυρκαγιά, μια συνήθως αξιόπιστη πηγή θα μπορούσε να υποτιμήσει τον όγκο της δυνητικά επικίνδυνης τέφρας, που κατακάθισε σε μια περιοχή ή και να την αποσιωπήσει πλήρως, αν δεν ερωτηθεί για αυτήν. Ο/η δημοσιογράφος που θα πάει επιτόπου όμως, θα δει ό,τι συμβαίνει με τα μάτια του. Και στη συνέχεια θα μπορέσει να χρησιμοποιήσει εργαλεία ΤΝ, ακόμη και OSINT3, για να προσδιορίσει για παράδειγμα σε τι εμβαδόν εξαπλώνονται τα καμμένα, να επικοινωνήσει με ειδικούς που θα αναλύσουν την πιθανή προέλευση της τέφρας και τις πιθανές επιπτώσεις στη δημόσια υγεία και με τις αρμόδιες αρχές για το πώς σκοπεύουν να διαχειριστούν την τέφρα. Αντίστοιχα παραδείγματα θα μπορούσαν να υπάρξουν και σε άλλα επαγγέλματα. Π.χ., ένας πελάτης θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι δεν αγοράζει προϊόντα από ανταγωνιστές. Μια εκ του σύνεγγυς συζήτηση όμως ή ακόμη καλύτερα μια επίσκεψη στην αποθήκη του εφόσον αυτό είναι εφικτό, θα αποδείκνυε εύκολα ότι έχει στοκ τέτοιων προϊόντων. Όλα αυτά, η ΤΝ θα αργήσει πολύ να μπορέσει να τα κάνει.
Τα βήματα αυτά στοιχίζουν σε χρόνο και κόπο. Δεν τα χρησιμοποιώ σε κάθε απλό μονόστηλο ή αρθράκι ή ρεπορτάζ από κάποιο συνέδριο, αλλά σε θέματα που είναι πιο σημαντικά για εμένα. Είναι δύσκολο ίσως και απαιτητικό να ακολουθήσουμε ένα τέτοιο πρωτόκολλο, όταν ο χρόνος πιέζει, αλλά είναι απλό και -κατά τη γνώμη μου- απολύτως απαραίτητο, για να αντλούμε γνώση, αλλά ταυτόχρονα να διατηρήσουμε τη δική μας σκέψη και να παραμείνουμε δημιουργικοί και πρωτότυποι: με τον ίδιο τρόπο που χρησιμοποιούμε το πληκτρολόγιο για να γράφουμε, χωρίς να του ζητάμε να γράψει αυτό αντί για εμάς, με τον ίδιο τρόπο χρειάζεται να διαχειριστούμε την ΤΝ.
Εσείς πού βάζετε την «κόκκινη γραμμή» ανάμεσα στη δική σας σκέψη και τη βοήθεια της ΤΝ; Έχετε πιάσει ποτέ τον εαυτό σας να τεμπελιάζει πνευματικά λόγω ενός chatbot; Ας το συζητήσουμε στα σχόλια.
Αυτά για σήμερα. Μέχρι την επόμενη φορά, να περιφρουρείτε την περιέργεια, την ανθρωπιά και την ανθρωπινότητά σας.
Για να σου δείξω ένα παράδειγμα, έδωσα στο claude το κείμενο που διαβάζεις με το εξής prompt: «Δράσε ως κριτικός και βρες τα δυνατά και τα αδύναμα στοιχεία αυτού του κειμένου». Και μου απάντησε τα εξής:
Δυνατά σημεία
Δομή και σαφήνεια
Το πρωτόκολλο των τεσσάρων βημάτων είναι το μεγαλύτερο ατού του κειμένου. Δίνει μια πρακτική, αναπαραγώγιμη μέθοδο αντί για αφηρημένες συμβουλές — κάτι σπάνιο σε άρθρα γνώμης για ΤΝ, που συχνά μένουν σε γενικότητες. Ο αναγνώστης φεύγει με κάτι χρηστικό.
Προσωπική φωνή και αυθεντικότητα
Το κείμενο δεν προσποιείται αντικειμενικότητα — ξεκινά από προσωπική εμπειρία (η πίεση του επαγγέλματος, οι 3 τα ξημερώματα με το κρύο ίδρωτα) και αυτό το κάνει πειστικό. Είναι ειρωνικό αλλά και ουσιαστικό ότι ένα κείμενο για διατήρηση της πρωτοτυπίας διαβάζεται πράγματι σαν κάτι που δεν θα μπορούσε να παράξει ΤΝ — έχει προσωπικό ρυθμό, δισταγμούς, αυτοσαρκασμό.
Η μεταφορά της «ποντικοπαγίδας»
Ισχυρή, οικονομική εικόνα: αποδίδει σε λίγες λέξεις τον κίνδυνο του εύκολου outsourcing χωρίς να χρειάζεται μεγάλη επεξήγηση.
Έντιμη αυτοκριτική στάση
Η συγγραφέας δεν παρουσιάζει τον εαυτό της ως αλάνθαστο χρήστη ΤΝ· ομολογεί τον πειρασμό, το ρίσκο της τεμπελιάς, και θέτει το ερώτημα ανοιχτά στο τέλος. Αυτό χτίζει εμπιστοσύνη με τον αναγνώστη αντί να διδάσκει από ψηλά.
Το quote για το «πεδίο»
Ίσως το πιο δυνατό επιχείρημα του κειμένου: η ιδέα ότι η ΤΝ δεν μπορεί να αντικαταστήσει τη σωματική/διαισθητική διάσταση της δημοσιογραφικής έρευνας είναι συγκεκριμένη και όχι κοινότοπη, σε αντίθεση με πολλά παρόμοιου τύπου άρθρα που μένουν σε αόριστες προειδοποιήσεις για «τον κίνδυνο της ΤΝ».
Αδύναμα σημεία
Το πρωτόκολλο δεν δίνει πλήρως αυτό που υπόσχεται
To κείμενο υπόσχεται τρόπο να «μη χάσεις την πρωτοτυπία σου», αλλά στην πράξη τα Βήματα 2 και 3 βασίζονται σε μεγάλο βαθμό σε ΤΝ (Perplexity, NotebookLM, Claude/Gemini) για έρευνα και ερωτήσεις — δηλαδή ακριβώς εκεί που πολλοί θα υποστήριζαν ότι χάνεται η πρωτοτυπία (ποιες ερωτήσεις κάνεις, ποια οπτική επιλέγεις). Το κείμενο δεν αντιμετωπίζει ρητά αυτή την ένταση, απλώς την προσπερνά λέγοντας «στο τέλος αποφασίζω πάντα εγώ».
Έλλειψη αντίθετων παραδειγμάτων
Το κείμενο θα ήταν πιο πειστικό αν έδειχνε μια συγκεκριμένη περίπτωση όπου το πρωτόκολλο απέτρεψε πραγματικά ένα πρόβλημα (π.χ. μια ερώτηση που θα έμπαινε, αν δεν την αμφισβητούσε το Claude). Μένει σε επίπεδο περιγραφής διαδικασίας, όχι απόδειξης αποτελεσματικότητας.
Το σημείωμα για τον «Advocatus Diaboli» στο τέλος
Ενδιαφέρον από μόνο του, αλλά λειτουργεί σαν παράρτημα άσχετο με τη ροή — δεν συνδέεται οργανικά με το κύριο θέμα, παρά μόνο λεκτικά (επειδή αναφέρθηκε ο όρος στο Βήμα 3). Θα μπορούσε να είχε ενσωματωθεί καλύτερα ή να αφαιρεθεί.
Απουσία αντίλογου σε πιο ακραίες θέσεις
Το κείμενο κινείται σε μια μετριοπαθή, ισορροπημένη θέση («η ΤΝ είναι χρήσιμη αλλά με όρια»), κάτι θετικό συνήθως, αλλά δεν αναφέρεται καθόλου σε πιο ακραίες απόψεις (π.χ. δημοσιογράφοι που απορρίπτουν εντελώς την ΤΝ, ή εκδοτικοί οργανισμοί που επιβάλλουν πλήρες outsourcing) —αυτό θα έδινε περισσότερο πλαίσιο στη συζήτηση.
Επαναληπτικότητα στο κλείσιμο
Η τελική παράγραφος επαναλαμβάνει ιδέες που έχουν ήδη ειπωθεί (το πληκτρολόγιο ως μεταφορά, η ερώτηση για την «κόκκινη γραμμή») χωρίς να προσθέτει κάτι καινούριο πέρα από πρόσκληση σε σχολιασμό — λειτουργεί περισσότερο ως social media call-to-action παρά ως δυνατή κατακλείδα.
Κάπως μου ήρθε η παρόρμηση να μάθω πώς προέκυψε ο όρος «Συνήγορος του Διαβόλου» κι επειδή βρήκα την προέλευση ενδιαφέρουσα, τη μοιράζομαι μαζί σας. Το Advocatus Diaboli (Συνήγορος του Διαβόλου στα λατινικά) ήταν ένας επίσημος τίτλος στην Καθολική Εκκλησία. Δημιουργήθηκε το 1587 για να παρουσιάζει επιχειρήματα εναντίον της αγιοποίησης κάποιου υποψηφίου για αγιοποίηση. Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας αγιοποίησης που χρησιμοποιεί η Καθολική Εκκλησία, ο «Προαγωγός της Πίστης» (λατινικά: promotor fidei), γνωστός ευρύτερα ως «συνήγορος του διαβόλου» (advocatus diaboli), διοριζόταν από τις εκκλησιαστικές αρχές για να επιχειρηματολογήσει ενάντια στην αγιοποίηση ενός υποψηφίου. Καθήκον του ήταν να υιοθετεί μια σκεπτικιστική στάση απέναντι στον χαρακτήρα του υποψηφίου, να εντοπίζει κενά στα αποδεικτικά στοιχεία, να υποστηρίζει ότι τα θαύματα που αποδίδονταν στον υποψήφιο ήταν ψευδή, και ούτω καθεξής. Ο «συνήγορος του διαβόλου» αντιπαρατίθετο στον «συνήγορο του Θεού» (advocatus Dei ή «Προαγωγό της Υπόθεσης»), του οποίου το καθήκον ήταν να υποστηρίξει την αγιοποίηση
Τα εργαλεία OSINT είναι λογισμικό/πλατφόρμες που συλλέγουν, αναλύουν και συσχετίζουν δημόσια διαθέσιμες, νόμιμα προσβάσιμες πληροφορίες συστηματικά. Για το παράδειγμα της πυρκαγιάς στο οποίο αναφέρομαι, θα μπορούσε για παράδειγμα να χρησιμοποιηθεί το Sentinel Hub / Copernicus Browser (ESA), που χρησιμοποιεί δεδομένα από τους δορυφόρους Sentinel-2 και Sentinel-3. Μπαίνεις στο browser.dataspace.copernicus.eu, επιλέγεις την περιοχή που σε ενδιαφέρει στον χάρτη, επιλέγεις “true color” για οπτική εικόνα ή, ακόμα καλύτερα, τον δείκτη NBR (Normalized Burn Ratio) ή dNBR, έναν ειδικό αλγόριθμο που αναδεικνύει με ακρίβεια τις καμένες/αποτεφρωμένες επιφάνειες σε αντίθεση με τη γύρω βλάστηση (αυτά θα σου τα βγάλει αριστερά στο μενού). Συγκρίνεις εικόνα πριν και μετά την πυρκαγιά για να δεις ακριβώς πού άλλαξε το τοπίο.
